इयत्ता पहिलीतील विद्यार्थी वाचन शिकताना:-दत्तात्रय शिंदे.
लेखन :-दत्तात्रय शिंदे.
शिंदेवस्ती (अकोला) ता. सांगोला
अक्षरांपासून अर्थपूर्ण वाचनापर्यंतचा सुंदर प्रवास
“अक्षरांची ओळख झाली की शब्द उमलतात,
शब्द वाचता आले की विचारांना पंख फुटतात;
वाचनाची सवय लागली की ज्ञानाची दारे उघडतात,
आणि वाचणारे बालमन आयुष्यभर समृद्ध होत जाते.”
वाचन म्हणजे केवळ अक्षरे जोडून शब्द उच्चारणे नव्हे, तर लिखित शब्दांचा अर्थ समजून घेण्याची आणि त्यातून विचार करण्याची प्रक्रिया होय. म्हणूनच वाचनाला संपूर्ण शिक्षण प्रक्रियेचा पाया मानले जाते. इयत्ता पहिलीपासून मुलांमध्ये वाचनाची गोडी, आत्मविश्वास आणि समजपूर्वक वाचनाची सवय निर्माण झाली, तर त्याचा सकारात्मक परिणाम पुढील संपूर्ण शैक्षणिक प्रवासावर होतो.
लहान मुलांना वाचायला शिकवणे हा खरोखरच आनंदाचा आणि संयमाचा प्रवास आहे. प्रत्येक मूल वेगळे असते. कोणाला अक्षरे पटकन ओळखता येतात, कोणाला मात्रा समजण्यासाठी अधिक वेळ लागतो, तर काही मुले शब्द वाचतात; पण त्याचा अर्थ समजून घेण्यासाठी त्यांना आणखी सरावाची गरज असते. त्यामुळे “सर्व मुलांनी एकाच गतीने वाचले पाहिजे” अशी अपेक्षा न ठेवता प्रत्येक मुलाच्या क्षमतेनुसार आणि गतीनुसार शिकवणे महत्त्वाचे आहे.
प्रत्येक मूल वाचू शकते!
मुलाला योग्य आधार, पुरेशी संधी, नियमित सराव आणि आवश्यक तेवढा वेळ दिला, तर प्रत्येक मूल वाचन शिकू शकते. वाचन शिकवताना शिक्षकाची भूमिका केवळ शिकवणाऱ्याची नसून मार्गदर्शक, प्रोत्साहक आणि मुलाच्या आत्मविश्वासाचा आधार बनणारी असते.
मुलाने एखादा शब्द चुकीचा वाचला तर त्याची चूक सर्वांसमोर दाखवून त्याला नाउमेद करण्याऐवजी प्रेमाने पुन्हा प्रयत्न करण्याची संधी द्यावी.
“चूक झाली म्हणून थांबायचे नसते,
चुकांमधूनच शिकत पुढे जायचे असते.”
मुलाच्या छोट्याशा प्रगतीलाही दाद मिळाली, तर त्याच्या मनात “मलाही वाचता येते!” हा आत्मविश्वास निर्माण होतो. आणि हा आत्मविश्वासच पुढील वाचनाचा सर्वात मोठा आधार ठरतो.
वाचन शिकवताना कोणती काळजी घ्यावी?
वाचन शिकवताना सुरुवातीपासूनच काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
१. अक्षर ओळखीपासून अर्थपूर्ण वाचनाकडे वाटचाल करावी :
अक्षरांची ओळख, अक्षरांचा योग्य उच्चार, अक्षर-जोडणी, मात्रा, शब्द, वाक्य आणि त्यानंतर छोटा परिच्छेद असा टप्प्याटप्प्याने सराव घ्यावा.
२. मुलावर घाई करू नये :
“अजूनही तुला वाचता येत नाही?” अशा नकारात्मक वाक्यांचा वापर टाळावा. प्रत्येक मुलाची शिकण्याची गती वेगळी असते.
३. रोज थोडा पण नियमित सराव घ्यावा :
दररोज काही मिनिटांचा आनंददायी वाचन सराव हा अधूनमधून घेतलेल्या मोठ्या सरावापेक्षा अधिक परिणामकारक ठरतो.
४. केवळ पाठांतरावर भर देऊ नये :
मुलाने शब्द उच्चारला म्हणजे वाचन पूर्ण झाले असे नाही. “काय वाचले? त्याचा अर्थ काय? चित्रात काय दिसते?” असे प्रश्न विचारून समजपूर्वक वाचनाला चालना द्यावी.
५. मुलांची तुलना करू नये :
“तो वाचतो, तू का वाचत नाहीस?” अशी तुलना मुलाचा आत्मविश्वास कमी करू शकते. त्याऐवजी प्रत्येक मुलाची कालच्या तुलनेत आज किती प्रगती झाली हे पाहावे.
वाचन शिकवण्यासाठी कोणते साहित्य वापरावे?
वाचन शिकवण्यासाठी बाजारात अनेक प्रकारचे साहित्य उपलब्ध आहे. मात्र प्रत्येक मुलासाठी ते तितकेच उपयुक्त असेलच असे नाही. शिक्षकाने मुलांच्या गरजेनुसार तयार केलेले साहित्य अधिक परिणामकारक ठरू शकते.
उदा.
अक्षर कार्डे
अक्षर-जोडी कार्डे
शब्दपट्ट्या
वाक्यपट्ट्या
चित्र-शब्द कार्डे
चित्र-वाक्य कार्डे
मात्रा सराव तक्ते
समानार्थी/विरुद्धार्थी किंवा जोडशब्दांचे छोटे संच
वर्गातील वस्तूंवरील नावांच्या चिठ्ठ्या
छोट्या गोष्टी व चित्रकथा
मोठ्या अक्षरातील छोटी पुस्तके
शब्दभिंत (Word Wall)
विद्यार्थ्यांनी स्वतः तयार केलेली शब्दपुस्तिका
उदाहरणार्थ, वर्गात “फळा, पुस्तक, पेन, खुर्ची, दप्तर” अशा वस्तूंवर त्यांच्या नावांच्या चिठ्ठ्या लावल्या, तर मुलांना रोजच्या अनुभवातून शब्दांची ओळख होऊ लागते.
चित्र दाखवून त्याखाली शब्द देणे, शब्दापासून वाक्य तयार करणे आणि त्या वाक्याचा अर्थ मुलांकडून सांगून घेणे, हा वाचनाचा अत्यंत आनंददायी मार्ग आहे.
चित्रातून शब्द, शब्दातून वाक्य आणि वाक्यातून अर्थ!
लहान मुलांसाठी चित्र हे वाचनाचे प्रवेशद्वार आहे. चित्र पाहून मुलाला बोलायला लावावे, त्या बोलण्यातून शब्द निवडावेत, शब्द वाचायला द्यावेत आणि नंतर त्याच शब्दांचा वापर करून छोटी वाक्ये तयार करावीत.
उदा. चित्रात आंबा दाखवून —
आंबा → आंबा गोड आहे. → मला आंबा आवडतो.
अशा प्रकारे मुलाची बोलण्याची, ऐकण्याची, वाचण्याची आणि समजण्याची कौशल्ये एकमेकांशी जोडली जातात.
वाचन शिकवताना वातावरणही महत्त्वाचे!
वाचनाचा तास म्हणजे केवळ पुस्तक उघडून वाचण्याचा तास नसावा. तो मुलांसाठी आनंदाचा अनुभव असावा. वर्गात “आजचा शब्द”, “आजचे वाक्य”, “माझे आवडते पुस्तक”, “चित्र पाहा आणि सांगा”, “शब्द शोधा” असे छोटे उपक्रम घेता येतात.
मुलांना एकमेकांसमोर वाचण्याची संधी द्यावी. कधी शिक्षकाने वाचून दाखवावे, कधी संपूर्ण वर्गाने एकत्र वाचावे, तर कधी दोन मुलांनी जोडीने वाचावे.
वाचनाची भीती नाही,
वाचनाची गोडी निर्माण झाली पाहिजे.
पालकांची भूमिका ही तितकीच महत्त्वाची
वाचन शिकवण्याची जबाबदारी केवळ शाळेची नाही. घरातील वातावरणही वाचनासाठी पोषक असावे. पालकांनी मुलाला रोज काही वेळ गोष्ट वाचून दाखवावी किंवा मुलासोबत चित्रपुस्तक पाहावे. मुलाने एखादा शब्द चुकीचा वाचला तर रागावण्याऐवजी प्रेमाने योग्य उच्चार करून पुन्हा वाचण्याची संधी द्यावी.
घरात छोटासा “वाचन कोपरा” तयार केला, तर मुलाला पुस्तकांशी मैत्री करण्याची संधी मिळते.
शेवटी एवढेच.
इयत्ता पहिलीतील मुलाला वाचन शिकवणे म्हणजे केवळ त्याला अक्षरे आणि शब्द शिकवणे नाही; तर त्याच्या हातात आयुष्यभर उपयोगी पडणारी ज्ञानाची चावी देणे होय.
आज एखादे मूल अडखळत वाचत असेल, तर उद्या ते आत्मविश्वासाने पुस्तक हातात घेऊन वाचेल. आज ते एका शब्दासाठी शिक्षकाकडे पाहत असेल, तर उद्या ते स्वतःच्या विचारांचे जग उभे करेल. गरज आहे ती फक्त संयमाची, प्रेमाची, योग्य मार्गदर्शनाची आणि सातत्यपूर्ण संधीची.
“लहानशा हातात पुस्तक द्या,
छोट्याशा मनात स्वप्न पेरा;
वाचनाची गोडी लावा,
आयुष्यभराचा ज्ञानदीप तेवत ठेवा.”
कारण वाचन शिकलेले मूल केवळ पुस्तक वाचत नाही; ते स्वतःचे जग वाचायला शिकते.
आणि म्हणूनच—
“प्रत्येक बालक वाचक बनू दे,
प्रत्येक हातात पुस्तक असू दे,
प्रत्येक मनात ज्ञानाचा प्रकाश असू दे!”
दत्तात्रय शिंदे.
शिंदेवस्ती (अकोला) ता. सांगोला
Post a Comment